Türkiye’de boşanma oranlarının artmasıyla birlikte, parçalanmış ailelerde çocukların hukuki statüsü ve sosyal hayattaki durumları daha sık tartışılır hale gelmiştir. Boşanma davası bittikten ve velayet anneye verildikten sonra, annelerin en sık yaşadığı sorunlardan biri “soyadı farklılığı”dır.
Anne, boşanma ile kızlık soyadına dönerken, çocuk babasının soyadını taşımaya devam eder. Bu durum okul kayıtlarında, hastane işlemlerinde, yurt dışı seyahatlerinde veya günlük hayatta “Siz annesi değil misiniz?” gibi sorulara ve bürokratik zorluklara neden olabilir. Dahası, çocukla tüm bağı kopmuş, ilgisiz bir babanın soyadını taşımak, anne ve çocuk için psikolojik bir yük haline gelebilir.
Yıllarca Türk hukukunda “Soyadı babadan gelir, değiştirilemez” kuralı hakimdi. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) devrim niteliğindeki kararlarıyla bu tabu yıkıldı. Glory Hukuk olarak bu makalemizde; bir Ankara boşanma avukatı perspektifiyle, velayet sahibi annenin çocuğa kendi soyadını nasıl verebileceğini, dava sürecini ve gerekli şartları tüm detaylarıyla inceledik.
Hukuki Değişim: Anayasa Mahkemesi Ne Dedi?
Eskiden Soyadı Kanunu ve Nüfus Hizmetleri Kanunu, çocuğun babasının soyadını alacağını emrediyor ve velayet annede olsa bile bu kuralı esnetmiyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bireysel başvurularda şu tespiti yaptı:
“Erkek, velayet hakkına dayanarak çocuğun soyadını belirleyebiliyorken; kadının velayet hakkına sahip olmasına rağmen çocuğun soyadını belirleyememesi, cinsiyet temelinde bir ayrımcılıktır ve Anayasa’nın eşitlik ilkesine aykırıdır.”
Bu gerekçeyle AYM, ilgili kanun maddelerini iptal etti veya hak ihlali kararları verdi. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da bu görüşe katılarak, “Velayet hakkı annedeyse, çocuğun soyadının annenin soyadı ile değiştirilmesi mümkündür” içtihadını yerleştirdi.Detaylı bilgi için Velayet Davası makalemize bakabilirsiniz.
Çocuğun Soyadını Değiştirme Davasının Şartları
Her boşanan anne çocuğun soyadını değiştirme kapsamında otomatik olarak nüfus müdürlüğüne gidip çocuğun soyadını değiştiremez. Bunun için mutlaka Asliye Hukuk Mahkemesi’nde (bazı durumlarda Aile Mahkemesi) dava açılması gerekir. Davanın kabul edilebilmesi için şu şartların varlığı aranır:
Velayet Hakkının Annede Olması
Bu davanın ön koşulu, sonucunda velayetin kesin olarak anneye verilmiş olmasıdır. Ortak velayet durumunda tek taraflı soyadı değişikliği daha karmaşık bir süreçtir ve babanın onayı aranabilir.(Bkz:Boşanan Kadının Hakları )
Çocuğun Üstün Yararı
Mahkeme, çocuğun soyadını değiştirme kapsamında soyadı değişikliğine karar verirken sadece annenin isteğine bakmaz; bu değişikliğin çocuğun ruhsal gelişimi ve sosyal hayatı için faydalı olup olmayacağını inceler. Örneğin;
- Çocuk okulda annesiyle farklı soyadını taşıdığı için akran zorbalığına uğruyor mu?
- Anne ile çocuk arasında soyadı farkı nedeniyle resmi işlemlerde (pasaport, hastane vb.) sürekli sorun yaşanıyor mu?
- Baba ile çocuk arasında duygusal bağ tamamen kopmuş mu?
Haklı Sebep
Anayasa Mahkemesi kararları “haklı sebep aramaksızın” eşitlik ilkesine dayansa da, yerel mahkemeler hala bir gerekçe görmek ister. “Babanın ilgisizliği”, “Babanın suç işlemiş olması” veya sadece “Annenin günlük hayatta yaşadığı zorluklar” haklı sebep olarak kabul edilmektedir.
Babanın Rızası Gerekir Mi?
Bu davanın en kritik sorusu budur. Babanın soyadının değişmesi için babanın onayı gerekir mi? Cevap: Hayır, gerekmez.
Eğer velayet annedeyse ve çocuğun soyadını değiştirme kapsamında çocuğun üstün yararı soyadı değişikliğini gerektiriyorsa (veya eşitlik ilkesi gereği anne bunu talep ediyorsa), babanın “Ben istemiyorum, soyum yürüsün” şeklindeki itirazları mahkemece reddedilebilir. Babanın rızası aranmaksızın mahkeme kararıyla soyadı değiştirilebilir.
Dava Kime Karşı Açılır?
Çocuğun soyadının değiştirilmesi davası, hukuki niteliği gereği “Nüfus Kaydının Düzeltilmesi” veya “İsim Değişikliği” davası formatında yürür. Dava, ilgili Nüfus Müdürlüğü’ne ve çocuğun soyadını taşıdığı biyolojik babaya karşı (davalı olarak gösterilerek) açılır. Babanın davaya dahil edilmesi, savunma hakkı açısından önemlidir (taraf teşkili).
Çocuğun Fikri Sorulur Mu?
Evet. Eğer çocuk idrak çağındaysa (genellikle 8 yaş ve üzeri), çocuğun soyadını değiştirme kapsamında mahkeme pedagoga yönlendirerek çocuğun fikrini sorar. “Hangi soyadını kullanmak istersin?” sorusuna çocuğun verdiği cevap, mahkeme kararını büyük ölçüde etkiler. Çocuk, babasının soyadını taşımaktan rahatsızsa, hâkim değişikliğe hükmeder.
Evlilik Dışı Doğan Çocukların Durumu
Evlilik birliği içinde doğan ve sonradan boşanan ebeveynlerin çocukları ile evlilik dışı doğan çocukların durumu farklıdır.
- Evlilik dışı doğan çocuk, baba tarafından tanınmamışsa zaten annenin soyadını alır.
- Baba tanıma yapmışsa veya ile soybağı kurulmuşsa, çocuk babanın soyadını alır. Ancak velayet annede olduğu için, anne yine dava açarak çocuğa kendi soyadını verebilir.Konuyla ilgili daha fazla bilgi için: Babalık Davası makalemize bakabilirsiniz.
Anne Yeniden Evlenirse Çocuğun Soyadı Ne Olur?
Annenin yeniden evlenmesi durumunda, çocuk üvey babanın soyadını doğrudan almaz. Çocuk, biyolojik babasının soyadını taşımaya devam eder. Ancak anne, “Benim yeni soyadım X oldu, çocuğumun da soyadı X olsun (üvey babanın soyadı)” diyerek dava açabilir mi? Bu durum Yargıtay tarafından daha titiz incelenir. Genellikle çocuğun soyadının annenin bekarlık soyadına dönüştürülmesi kabul edilir. Üvey babanın soyadını alması için ya “Evlat Edinme” prosedürünün işletilmesi ya da çok ciddi haklı sebeplerin (çocuğun o aileye tamamen entegre olması gibi) varlığı gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
Çocuğun soyadını değiştirirsem babanın mirasçısı olmaya devam eder mi?
Kesinlikle EVET. Soyadı değişikliği sadece bir “isim” değişikliğidir; “soybağı” değişikliği değildir. Çocuk, biyolojik babasının nüfusunda kalmaya (altsoy olarak görünmeye) devam eder ve babasından miras alır. Babalık bağını koparmaz.
Baba buna tepki olarak velayet davası açabilir mi?
Baba her zaman açabilir ancak sadece “soyadını değiştirdi” diye velayet anneden alınıp babaya verilmez. Velayetin değişmesi için annenin çocuğu ihmal etmesi gerekir. Soyadı değişikliği bir ihmal değil, yasal bir haktır.(Konuyla ilgili daha fala ayrıntı için:Velayetin Değiştirilmesi Davası
Dava ne kadar sürer?
Yerel mahkemelerin iş yoğunluğuna, tebligat süreçlerine ve tanık/pedagog işlemlerine göre değişmekle birlikte ortalama 4 ay ile 8 ay arasında sonuçlanır.
Sadece soyadı mı, ismi de değişebilir mi?
Evet. Anne, velayet hakkına dayanarak haklı sebepleri varsa (örneğin çocuğun ismiyle alay ediliyorsa veya baba tarafından çocuğa travmatik bir isim konulmuşsa), aynı dava içinde çocuğun ön adını da değiştirebilir.
Neden Bir Avukata İhtiyaç Duyulur?
Bu davalar, Anayasa Mahkemesi kararlarına dayanan, teknik ve güncel hukuki bilgi gerektiren davalardır. Eski alışkanlıklarla hareket eden bazı yerel mahkemeler, davanın reddine karar verebilmektedir. Bu nedenle dava dilekçesinin, güncel AYM ve Yargıtay içtihatlarıyla (emsal kararlarla) güçlendirilmesi şarttır.
Bu hak, arasında en yeni ve en özel olanlardan biridir. Avukat Aliye Yıldız Varsın ve Glory Hukuk ekibi, annelerin ve çocukların kimliklerini özgürce belirleyebilmeleri için Ankara’da öncü hukuk hizmeti sunmaktadır. Çocuğunuzla aynı soyadını taşıyarak, aidiyet duygunuzu pekiştirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
